Habang papalapit ang tatlong lalaki, bumigat ang patak ng ulan. Hindi na ito isang simpleng ambon; naging malakas na buhos ito na tila pilit nilulunod ang buong lambak. Sa gitna ng dilim at kidlat, nakita ni Ruby ang pagtaas ng tubig sa Sapa ng La Culebra. Ang agos, na karaniwang payapa, ay nagmistulang kumukulong itim na tinta.

“Anong ginagawa niyo rito sa ganitong oras?” sigaw ni Ruby sa gitna ng malakas na hangin.

“Sinusukat natin ang kinabukasan mo, Ruby!” sigaw pabalik ni Roger, bakas ang pangungutya sa kanyang mukha. “Bago pa lunurin ng baha ang katangahan mo.”

Ngunit sa sandaling iyon, isang malakas na ugong ang yumanig sa lupa—isang tunog na hindi mula sa makina ng trak, kundi mula sa kalikasan. Ang Sapa ng La Culebra ay biglang sumabog sa kanyang pampang. Ang tubig ay dumaloy nang may matinding pwersa, humahampas sa mga lupang naararo at hubad na lupa sa kabilang bahagi ng rancho.

Nakita nilang lahat ang nakapangingilabot na tanawin: ang lupa sa katabing bukid, na malinis na naararo at walang proteksyon, ay mabilis na kinain ng baha. Ang putik at mga bagong tanim ay inanod na parang papel, dinadala ng rumaragasang tubig patungo sa ibaba.

Pero nang tumama ang baha sa bahaging iniwan ni Ruby na masukal at puno ng damo, huminto ang tubig.

Ang mga makakapal na ugat, ang mga matitigas na damo, at ang mga halamang-singaw na inalagaan ni Ruby ay nagsilbing pader. Ang damo ay parang mga daliri na humawak sa lupa, pumipigil sa pagguho at humahadlang sa hagupit ng agos. Ang bahaging “basura” sa paningin ni Roger ang siyang naging tanging matatag na bahagi ng rancho.

Nanlaki ang mga mata ni Roger habang ang tubig ay marahang dumaloy lamang sa gilid ng mga damo at bumalik sa natural na daluyan ng sapa, hindi man lang nagawang galawin ang mga tanim ni Ruby sa loob ng bukid.

Napatingin si Ruby sa kanyang ama na nakatayo pa rin sa beranda. Si Jacinto, sa kabila ng panghihina, ay dahan-dahang tumango. Ang mga mata ng matandang Cortez ay nagniningning hindi dahil sa gulat, kundi dahil sa pagkilala—nakita niya sa kanyang anak ang karunungan ng kanyang sariling ama.

Nang tumigil ang ulan at sumikat ang unang liwanag ng umaga, tahimik na naglaho ang pickup truck ni Roger at ang kanyang mga kasama, kasabay ng kahihiyang iniwan ng baha sa kanilang mga plano.

Iniwan ni Ruby ang kanyang bota sa putik at lumakad patungo sa gilid ng sapa. Hinawakan niya ang isang kumpol ng damo na hanggang baywang niya. Hindi lang ito damo. Ito ang buhay, ang kasaysayan, at ang proteksyon na ipinagkatiwala sa kanya. Sa wakas, naramdaman niya ang lupa sa ilalim ng kanyang mga paa—hindi bilang isang bagay na dapat ariin o ibenta, kundi bilang isang buhay na katuwang na kailangang pangalagaan.

Sa rancho ng mga Cortez, ang kinabukasan ay hindi na nakasalalay sa kung gaano kalawak ang naararo, kundi sa kung gaano kalalim ang pag-unawa sa lupa. At sa araw na iyon, natutunan ng buong barangay na ang tunay na lakas ay wala sa pagpilit na sakupin ang lahat, kundi sa pag-alam kung kailan dapat hayaang tumubo ang buhay.