Hinahanap ko pa lang ang eye drops ko sa mainit na condo sa Pasig nang biglang nag-text ang bangko: 27 pesos na lang ang laman ng account ko. Nakatayo ang anak ko sa tabi ng ref, hindi pa nagpapalit mula sa handaan ng pamilya ng asawa niya, at walang bigat na sinabi: “Ma, ipagpaliban mo muna ang operasyon sa mata. Nakakakita ka pa naman para mag-alaga kay Lia.” Doon ko naintindihan kung magkano pala ang halaga ng tatlong taon kong pagiging libreng Lola.

BAHAGI 1 — Ang natirang 27 pesos

Dumating ang text mula sa bangko habang sinusubuan ko ng lugaw ang apo ko.

“Available balance: 27.40 PHP.”

Akala ko mali ang basa ko.

Inilayo ko ang cellphone, pagkatapos inilapit ulit sa mata ko.

Halos isang taon nang malabo ang kaliwa kong mata. Sinabi ng doktor sa isang ospital malapit sa Quezon City na malala na ang katarata ko at kailangan ko nang maoperahan sa lalong madaling panahon. Kapag pinatagal ko pa, baka kahit may pera na ako, hindi na bumalik nang maayos ang linaw ng paningin ko.

Nag-ipon ako ng 180,000 pesos para sa operasyong iyon.

Paisang-piso.

Mula sa pension ko bilang dating guro.

Mula sa pagbenta ko ng ilang natitirang manipis na alahas.

Mula sa huling ipon ko matapos kong ibenta ang maliit kong sari-sari store sa Iloilo para lumuwas ng Maynila at tulungan ang anak ko.

Pero ngayon, 27 pesos na lang ang laman ng account ko.

Nakaupo sa high chair ang apo kong si Lia, may bakas ng kalabasa sa gilid ng bibig.

“Lola, bakit po?”

Hindi ko siya nasagot.

Lumingon ako sa anak ko.

Nakatayo si Mara sa tabi ng ref. Nakasuot pa siya ng bago niyang berdeng bestida, nakaayos ang buhok, makintab ang kuko. Kagagaling lang niya sa Cavite matapos ang house blessing ng pamilya ng asawa niya. Sa Facebook, nakita ko ang mga litrato nila sa harap ng bagong bahay, may mahabang mesa, lechon, pancit, tatlong palapag na cake, at videoke speaker na kumikislap.

Hawak ko ang cellphone nang tanungin ko siya nang mahina:

“Mara, nasaan ang pera sa account ko?”

Tumigil ang kamay niya sa hawak na bag.

Isang segundo.

Dalawang segundo.

Pagkatapos, umiwas siya ng tingin.

“Alam mo na pala, Ma?”

Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa likod ko.

“Tinatanong ko, nasaan ang pera?”

Huminga siya nang malalim. Hindi mataas ang boses niya. Sa totoo lang, parang pagod pa nga siya.

“Ginamit ko lang muna.”

“Ano ang ibig mong sabihin?”

“May house blessing ang pamilya ni Paolo. Sabi ng nanay niya, kung hindi raw maayos ang handaan, mapapahiya sila sa buong barangay. Kinapos ang pambayad sa catering, tapos kailangan pa ng down payment sa bagong tricycle ng papa ni Paolo. Hindi ko na alam kung saan kukuha.”

Napahigpit ang hawak ko sa cellphone.

“Pera ko iyon para sa operasyon sa mata.”

“Ma…”

Kumunot ang noo niya, na para bang ako pa ang may kasalanan.

“Alam ko. Pero hindi ka naman mamamatay bukas kung hindi ka agad maoperahan.”

Bumagsak ang pangungusap na iyon sa maliit naming kusina na parang basong nabasag.

Tinitigan ko siya.

Ang anak kong minsan kong kinarga sa likod habang tumatakbo sa ulan sa Iloilo.

Ang anak kong pinagtiisan kong hindi mag-almusal para lang mabayaran ang tuition niya sa Maynila.

Ang anak kong umiyak sa telepono matapos manganak kay Lia at nagsabing: “Ma, hindi ko na kaya. Puwede ka bang tumira muna sa amin?”

Pumunta ako.

Ibinenta ko ang sari-sari store ko.

Iniwan ko ang maliit kong bahay na may bougainvillea sa harap.

Lumipat ako sa Pasig, sa condo na may dalawang kwarto, kung saan nagbigay ako ng 350,000 pesos para sa down payment.

Sabi ni Mara, may elevator ang condo para hindi na ako mahirapang umakyat-baba.

Pero nang lumipat kami, ang master bedroom ay para sa mag-asawa.

Ang maliit na kwarto ay para kay Lia, dahil “kailangan daw ng bata ng sariling space.”

Ako naman ay pinatulog sa storage room, kasya lang ang isang folding bed. Sa kaliwa ko, mop. Sa kanan ko, sako ng bigas, sirang vacuum cleaner, at lumang maleta.

Sabi ni Mara:

“Temporary lang naman, Ma. Matanda ka na, hindi mo na kailangan ng malaking kwarto.”

Tatlong taon.

Ako ang nagluluto, naglalaba, naglilinis, naghahatid-sundo kay Lia sa preschool, pumipila para magbayad ng kuryente at tubig, namamalengke, nagluluto ng lugaw kapag nilalagnat ang bata, at nagpupuyat kapag inuubo siya.

Buwan-buwan kapag pumapasok ang pension ko, ako ang bumibili ng bigas, isda, karne, gatas, diaper, pambayad sa Meralco.

Hindi ako nanghingi ng sahod.

Hindi ako nanumbat.

Dahil akala ko, bahay iyon ng anak ko.

Hanggang ngayong araw.

Tinanong ko siya:

“Mara, kailan mo kinuha ang ATM card ko?”

Mabilis siyang sumagot:

“Ikaw ang nagbigay sa akin, Ma. Noong isang araw, sabi mo mag-withdraw ako para sa gamot mo.”

“Sabi ko mag-withdraw ka ng 4,000 pesos.”

“Kailangan ko kasi bigla…”

“Kaya inubos mo ang 180,000 pesos?”

Hindi siya sumagot.

Narinig ko ang lumang aircon na kumakadyot-kadyot.

Narinig ko ang plastik na kutsarang nahulog mula sa kamay ni Lia.

Pagkatapos, sinabi ni Mara ang pangungusap na hinding-hindi ko makakalimutan:

“Ma, intindihin mo naman ako. Sa pamilya ni Paolo ako makikisama habang buhay. Ikaw, nanay kita. Hindi mo naman ako iiwan.”

Napatawa ako.

Hindi dahil nakakatawa.

Kundi dahil sa wakas, naintindihan ko na.

Sa mata niya, hindi ako isang inang may sakit sa mata, kailangang maoperahan, kailangang alagaan.

Isa akong kaldero ng kanin.

Isang mop.

Isang libreng yaya.

Isang ATM card na may alam siyang PIN.

Ibinaba ko ang mangkok ng lugaw sa mesa.

“Mara, simula bukas, ikaw na ang mag-alaga sa anak mo.”

Namuti ang mukha niya.

“Ano’ng sinasabi mo? May meeting ako bukas sa Makati.”

“Edi ipaalaga mo sa biyenan mo. Tutal, kakatapos lang nilang magpa-house blessing gamit ang pera ko.”

“Ma, huwag kang mag-inarte.”

Hinubad ko ang apron na nakatali sa baywang ko.

Dilaw iyon, binili ni Mara sa supermarket sale at biro niya noon:

“Ma, bagay sa’yo. Mukha kang professional Lola.”

Natawa pa ako noon.

Ngayon, tinupi ko iyon at inilapag sa upuan.

“Hindi ako nag-iinarte. Nagre-resign lang ako.”

(Ang kasunod na bahagi ay iniwan ko sa comments. Kung gusto mong basahin, i-tap ang “see all comments”.

Kung napaisip ka ng kuwentong ito, paki-“like” naman at mag-iwan ng kahit isang salita sa comments. Sana hindi ka mawalan ng mabubuting bagay sa buhay.)